Γιαννης Παπαδοπουλος

Η ευτυχία είναι μεταδοτική

In Συνεντεύξεις on Μαρτίου 12, 2010 at 12:47 πμ

Ο Νικόλας Χρηστάκης στο γραφείο του στο Χάρβαρντ. Φωτογραφία: Γιάννης Παπαδόπουλος

Ο φίλος του φίλου του φίλου σας μπορεί να σας κάνει πιο χαρούμενο απ’ ότι 5.000 ευρώ στην τσέπη σας. Ο αδερφός του γαμπρού του συναδέλφου σας μπορεί να σας κάνει πιο χοντρό, ακόμα κι αν δεν τον γνωρίζετε. Και αν παντρευτείτε θα ζήσετε επτά χρόνια παραπάνω. Σύμφωνα με τον καθηγητή κοινωνιολογίας στο Χάρβαρντ Νικόλα Χρηστάκη, τα αισθήματα και οι συμπεριφορές είναι μεταδοτικά. Τον συναντήσαμε στη Βοστώνη και μας ανέλυσε τη θεωρία του που ίσως αλλάξει τον τρόπο που βλέπουμε τους διπλανούς μας και τον ίδιο μας τον εαυτό.

Οι περισσότεροι γνωρίζουμε ότι τα λόγια, οι πράξεις και η συμπεριφορά μας επηρεάζουν άμεσα τους φίλους μας και την οικογένειά μας. Σπάνια όμως σκεφτόμαστε ότι είμαστε κομμάτι ενός ευρύτερου συνόλου, ενός πολύπλοκου κοινωνικού δικτύου που επηρεάζεται και αυτό -ως ένα βαθμό- από τις δικές μας επιλογές. Μοιάζει με μια αλυσιδωτή κοινωνική αντίδραση, ένα ντόμινο συναισθημάτων και συμπεριφορών. Αν είμαστε χαρούμενοι μπορούμε να κάνουμε χαρούμενους τους φίλους μας και τους φίλους των φίλων μας. Μοιάζει αυτονόητο ή υπεραπλουστευτικό, όμως σύμφωνα με τον καθηγητή κοινωνιολογίας στο Χάρβαρντ Νικόλα Χρηστάκη, είναι πέρα για πέρα αληθινό: «χαμογελάστε», προτρέπει η έρευνά του. «Και μαζί σας θα χαμογελάσει ο κόσμος».

Ήταν τέλη του ’90 όταν ο Νικόλας Χρηστάκης ανακάλυπτε τη δύναμη των κοινωνικών δικτύων. Ερευνούσε τις αυξημένες πιθανότητες θανάτου που έχει  ένα άτομο αφού χάσει το σύζυγό του. Έβλεπε τότε μια γυναίκα που υπέφερε από Αλτσχάιμερ στο Σικάγο. Η κόρη της ήταν εξαντλημένη από τη φροντίδα της μάνας της, ενώ και ο άντρας της κόρης ένιωθε κατάκοπος. Μια μέρα ο Χρηστάκης έλαβε ένα τηλεφώνημα από έναν φίλο του συζύγου. Του είπε ότι ανησυχούσε για τη δική του υγεία. Τότε ο Χρηστάκης κατάλαβε ότι η δυστυχία μπορεί να είναι μεταδοτική, όπως και μια ασθένεια.

Αργότερα, με τη βοήθεια ενός άλλου ειδικού, του Τζέιμς Φάουλερ, ανέλυσε τα δεδομένα μια πολυετούς έρευνας για να διαπιστώσει αν η θεωρία του για τα κοινωνικά δίκτυα έχει βάση. Παρακολούθησαν τις ζωές περίπου 5.000 ατόμων που συμμετέχουν από το 1948 σε μια μελέτη για την καρδιά στο Φράμιγχαμ, μια μικρή πόλη της Μασαχουσέτης. Οι τεράστιες και περιεκτικές βάσεις δεδομένων της έρευνας έκρυβαν μυστικά που αποκαλύφθηκαν στους δύο αναλυτές με τη βοήθεια επιπλέον συνεντεύξεων. Μέχρι τότε μια από τις επικρατέστερες απόψεις για την ευτυχία ήταν ότι θα νιώσουμε καλύτερα αν χτίσουμε γύρω μας έναν μικρόκοσμο από αποτυχημένους ανθρώπους. Φτάνει όσοι μας περιβάλλουν να είναι πιο άσχημοι, πιο φτωχοί και πιο κοντοί από εμάς. Η σύγκριση θα τονώσει τον εγωισμό και την αυτοπεποίθησή μας. Θα νιώσουμε πιο σημαντικοί, πιο σπουδαίοι, άρα πιο ευτυχείς. Σύμφωνα με τους Χρηστάκη και Φάουλερ όμως, οι πιθανότητες είναι ότι μάλλον θα νιώσουμε πιο δυστυχισμένοι.

Όπως διαπίστωσαν οι δύο ερευνητές, η ευτυχία και η δυστυχία, η παχυσαρκία, η συνήθεια του καπνίσματος, αλλά και οι πολιτικές απόψεις είναι μερικά μόνο από τα φαινόμενα που μεταδίδονται από άτομο σε άτομο μέσα στα κοινωνικά δίκτυα. Για παράδειγμα, αν γίνει ευτυχισμένος ένας φίλος μας που ζει σε απόσταση ενάμισι χιλιομέτρου από εμάς, τότε οι πιθανότητες να γίνουμε και εμείς ευτυχισμένοι αυξάνονται κατά 15%.

Τα ευρήματα των δύο αναλυτών έγιναν πρώτη είδηση παγκοσμίως και το Μάιο του 2009 το περιοδικό «ΤΙΜΕ» συμπεριέλαβε το Νικόλα Χρηστάκη στη λίστα με τους 100 σπουδαιότερους ανθρώπους στον κόσμο. Από τότε η ζωή του Έλληνα καθηγητή άλλαξε. Το πρόγραμμά του γέμισε ασφυκτικά με ραντεβού, διαλέξεις και συναντήσεις. Τον περασμένο Σεπτέμβριο δημοσίευσε στην Αμερική μαζί με τον Φάουλερ ένα βιβλίο με τις έρευνές του με τίτλο «Connected» («Συνδεδεμένοι»), το οποίο αναμένεται να κυκλοφορήσει και στην Ελλάδα μέσα στο χειμώνα.

Συναντώ τον Χρηστάκη στο γραφείο του στο Χάρβαρντ. Τα παράθυρα έχουν θαμπώσει από την υγρασία και ίσα που διακρίνονται στο βάθος οι λιγοστοί ουρανοξύστες της Βοστόνης. Δίπλα στον υπολογιστή έχει φωτογραφίες των τριών παιδιών του και στιγμές από ταξίδια στην Ελλάδα. Στους τοίχους δεξιά και αριστερά βρίσκονται δύο πίνακες. Πολύπλοκα γραφήματα και μαθηματικοί τύποι τρώνε και την τελευταία σπιθαμή λευκού. Ενώ κούτες με το καινούριο του βιβλίο βυθίζονται στη μοκέτα. Καθόμαστε σε δύο άσπρες πολυθρόνες. Φοράει μαύρο τζιν και αθλητικά παπούτσια. Ακόμα δεν έχει πατήσει τα 50 αλλά τα μαλλιά του έχουν γκριζάρει. Μιλάει πότε στα αγγλικά και πότε στα ελληνικά. Προτιμάει όμως τα ξένα όποτε έχει να περιγράψει επιστημονικές έννοιες. Και τότε είναι που σε κοιτάει στα μάτια.

«Είναι πολύ σημαντικό το ότι ζούμε μέσα σε κοινωνικά δίκτυα», λέει. «Σημαίνει ότι διάφορα φαινόμενα κυκλοφορούν μέσα στα δίκτυα και επηρεάζουν τη ζωή μας. Επηρεαζόμαστε όχι μόνο από αυτούς που ξέρουμε, αλλά και από αυτούς που ξέρουνε αυτοί που ξέρουμε. Αυτό το περιγράφουμε στην έρευνά μας ως τρεις βαθμίδες επίδρασης».

Πώς όμως δουλεύει αυτός ο μηχανισμός; Σύμφωνα με τον Χρηστάκη πρόκειται για ένα είδος κοινωνικής πίεσης, η επίδραση που ασκούν πάνω μας συγκεκριμένες συμπεριφορές ή η κοινωνική αποδοχή συγκεκριμένων συμπεριφορών. Σε ένα παράδειγμα που δίνουν οι συγγραφείς η Χέδερ σταματά να γυμνάζεται και κερδίζει βάρος, αυτό επηρεάζει την άποψη της φίλης της, Μαρίας, για το ιδανικό βάρος. Έτσι όταν η Έιμι (φίλη της Μαρίας που δεν έχει γνωρίσει ποτέ τη Χέδερ) σταματάει να γυμνάζεται η Μαρία δεν πρόκειται να την πιέσει να συνεχίσει. Άρα η Χέδερ έστω και έμμεσα επιδρά στη ζωή της Έιμι.

Ρωτάω τον Χρηστάκη αν η επίδραση των κοινωνικών δικτύων είναι η ίδια σε άντρες και γυναίκες. «Αυτή είναι μια τόσο ελληνική ερώτηση…» λέει και χαμογελά. «Νομίζω ότι επηρεάζονται το ίδιο. Διαπιστώσαμε στις έρευνές μας ότι δεν υπάρχουν διαφορές ανάμεσα στα δύο φύλα. Βρήκαμε όμως ότι στο θέμα της παχυσαρκίας οι άντρες επηρεάζονται περισσότερο από τους άντρες φίλους τους και οι γυναίκες από τις φίλες τους. Αν οι φίλοι σου κερδίσουν βάρος τότε λογικά και εσύ θα κερδίσεις βάρος».


Έρωτας, γάμος και… απιστία

Αντίστοιχα είναι και τα συμπεράσματα για τη μεταδοτικότητα των διαζυγίων ή της απόκτησης μωρού. «Αν όλοι οι παντρεμένοι φίλοι σου αποκτούν μωρά, τότε λογικά και εσύ θα γίνεις σύντομα πατέρας», λέει ο Χρηστάκης. Αναρωτιέμαι αν το ίδιο ισχύει και με την απιστία. Αυτό το κομμάτι ξέφυγε από τους ερευνητές. «Δε θα με εξέπληττε όμως αν και η απιστία είναι μεταδοτική», λέει ο Έλληνας καθηγητής.

Η ύπαρξή μας μέσα σε ένα κοινωνικό δίκτυο είτε αυτό είναι η οικογένειά μας, οι φίλοι μας, το εργασιακό περιβάλλον ή το άθροισμα αυτών και πολλών επιμέρους δικτύων, καθορίζεται σε μεγάλο βαθμό σύμφωνα με τους Χρηστάκη και Φάουλερ από τη ζήλεια μας. Όπως είχε πει ο Αμερικανός δοκιμιογράφος Χένρι Λούις Μένκεν, πλούτος είναι «κάθε εισόδημα που είναι τουλάχιστον εκατό δολάρια περισσότερα το χρόνο από το μισθό του συζύγου της αδερφής της γυναίκας μας». Συγκρίνουμε τους εαυτούς μας με τους άλλους. Θέλουμε αυτά που έχουν. Ζηλεύουμε.

Προτιμάμε, λένε οι ερευνητές, να είμαστε ένα μεγάλο ψάρι μέσα σε μια γυάλα, παρά ένα μεγαλύτερο ψάρι σε έναν ωκεανό γεμάτο με φάλαινες. Το ίδιο ισχύει και στην επιθυμία μας να αρέσουμε. Σε ένα άλλο πείραμα που έκαναν με φοιτητές του Χάρβαρντ, οι Χρηστάκης και Φάουλερ τους ρώτησαν τι από τα δύο θα διάλεγαν: Α) Η ομορφιά σας βαθμολογείται με 6, ενώ ο μέσος όρος είναι στο 4. Β) Η ομορφιά σας αντιστοιχεί σε 8, ενώ ο μέσος όρος είναι το 10. Το 93% των φοιτητών διάλεξαν το πρώτο σενάριο.

«Οι άνθρωποι που γνωρίζουμε μας επηρεάζουν και για το τι πιστεύουμε γύρω από το σεξ», λέει ο Χρηστάκης. Σε ένα πείραμα που αναφέρει στο βιβλίο του, ερευνητές συγκέντρωσαν φωτογραφίες ανδρών που βρέθηκαν το ίδιο ελκυστικοί από μια ομάδα γυναικών. Έπειτα έδειξαν αυτές τις εικόνες σε ένα άλλο γκρουπ γυναικών. Αυτή τη φορά όμως έβαλαν ανάμεσα στους άνδρες τη φωτογραφία μιας κοπέλας η οποία χαμογελούσε σε κάποιους από αυτούς. Άλλους τους κοιτούσε αδιάφορα. Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η νέα ομάδα γυναικών προτίμησε τους άντρες στους οποίους χαμογελούσε η κοπέλα. Σε ένα άλλο τεστ οι φωτογραφίες των ανδρών συνοδεύοταν από μια σύντομη περιγραφή. Οι γυναίκες προτίμησαν αυτούς που ήταν «παντρεμένοι». «Επομένως, έστω και ασυνείδητα, η γνώμη των γυναικών για το ποιος άντρας είναι ελκυστικός, είναι μεταδοτική μέσα σε μια κοινωνική ομάδα», παρατηρεί ο Χρηστάκης.

Δεν ίσχυει ακριβώς το ίδιο και για τους άντρες. Εκεί, «ο ανταγωνισμός για ένα ταίρι μπορεί να ιδιαίτερα αγχωτικός», γράφουν οι ερευνητές. Μια από τις μελέτες τούς δείχνει ότι αν σε μια κοινωνία η αναλογία αντρών- γυναικών είναι μεγαλύτερη, τότε μειώνονται τα χρόνια ζωής των αντρών. Ένας άντρας που ζει περικυκλωμένος από άλλους άντρες πρέπει να «δουλέψει» περισσότερο για να βρει μια σύντροφο. Αυτό το περιβάλλον ανταγωνισμού και άγχους, γράφει ο Χρηστάκης, ενδεχομένως να έχει επιπτώσεις στην υγεία του.

Αντιθέτα ο γάμος μπορεί να αποδειχτεί σωτήριος για έναν άντρα. Ο Χρηστάκης γράφει ότι ένας παντρεμένος άντρας κερδίζει επτά χρόνια ζωής. Ενώ μια παντρεμένη γυναίκα ζει συνήθως δύο χρόνια παραπάνω απ’ τις ανύπαντρες. Ένα παντρεμένο ζευγάρι δημιουργεί αυτόματα ένα κοινωνικό δίκτυο. Το αντρόγυνο γίνεται κομμάτι επιμέρους κοινωνικών δικτύων αφού γνωρίζει ένα καινούριο σόι, νέους φίλους και γείτονες. Όταν οι άντρες παντρεύονται -στις περισσότερες περιπτώσεις- ωριμάζουν και αναλαμβάνουν ευθύνες. Βάζουν τη μοτοσυκλέτα στο γκαράζ, περιορίζουν το ποτό, τρώνε περισσότερο και πιο υγιεινά, βρίσκουν δουλειά και γυρίζουν στο σπίτι πιο νωρίς τα βράδια. Βελτιώνουν την ποιότητα της ζωής τους. Ενώ με το γάμο οι γυναίκες γίνονται απλά πλουσιότερες, σύμφωνα με την έρευνα των δημογράφων Λι Λίλαρντ και Λίντα Γουέιτ, την οποία επικαλείται στο βιβλίο του ο Χρηστάκης.

Δυνατότητα επιλογής

Η ιδέα όμως ότι οι περισσότερες -ή μήπως όλες- αποφάσεις μας είναι αποτέλεσμα επιδράσεων του κοινωνικού συνόλου φαντάζει λίγο τρομακτική. Ποια είναι η δική μας δύναμη; Τα όνειρα που κάνουμε, οι στόχοι που θέτουμε, είναι πραγματικά δικά μας, ή ένα κράμα ερεθισμάτων που δεχόμαστε από την κοινωνία; Ποιος αποφασίζει για τη ζωή μας, εμείς, ή οι φίλοι των φίλων των φίλων μας; «Ακόμα και οι ερημίτες στα βουνά επηρεάζονται από το κοινωνικό δίκτυο», λέει ο Χρηστάκης. «Φεύγουν μακριά. Δε θέλουν να είναι μέρος του δικτύου. Αυτή είναι η επίδραση που ασκεί η κοινωνία πάνω τους».

Ο Χρηστάκης εξηγεί ότι είναι αδύνατον να εγκαταλείψουμε την κοινωνία και τις επιδράσεις της. Μπορούμε όμως -ως ένα βαθμό- να την ελέγξουμε. «Διαλέγουμε τους φίλους μας», λέει. «Επιλέγουμε αν θα τους συστήσουμε σε άλλους γνωστούς μας. Όλες αυτές οι επιλογές επηρεάζουν το κοινωνικό μας δίκτυο. Το ποια θα είναι η θέση μας στο δίκτυο και πώς αυτό θα μας επηρεάσει δεν είναι κάτι προδιαγεγραμμένο».

Η θεωρία των κοινωνικών δικτύων έχει αλλάξει τη ζωή του Χρηστάκη. Πλέον όταν οδηγεί από τη δουλειά στο σπίτι του, στο τέλος μιας κουραστικής ημέρας, προσπαθεί να καθαρίσει το μυαλό του από δυσάρεστες σκέψεις και να αντικρίσει τη γυναίκα του με χαμόγελο. «Έτσι θα είναι και αυτή πιο χαρούμενη», λέει. «Και τα παιδιά μας θα είναι πιο ευτυχισμένα. Και την επομένη οι φίλοι τους στο σχολείο, ο δάσκαλός τους και η σύζυγος του δασκάλου, όλοι θα αποκτήσουν έστω και για λίγο καλύτερη διάθεση. Έχω πλέον γνώση της επίδρασης που ασκώ πάνω στους φίλους μου και τους συγγενείς μου. Και ξέρω ότι μπορώ να βοηθήσω σε μια θετική αλλαγή στη ζωή τους».

(Το παραπάνω κείμενο δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Ταχυδρόμος» στις 14 Νοεμβρίου 2009)

Advertisements
  1. Πολύ ενδιαφέρουσα συνέντευξη. Συνέχισε έτσι.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: