Γιαννης Παπαδοπουλος

Ο χαρτογράφος της ζωής

In Συνεντεύξεις on Αύγουστος 21, 2010 at 5:57 πμ

Ο Βέντερ στο σκάφος «Sorcerer ΙΙ» στη Βουλιαγμένη παρέα με τον σκύλο του, τον Δαρβίνο. Ξεκίνησε το ταξίδι με το ιστιοφόρο από το Σαν Ντιέγκο με στόχο να συλλέξει θαλάσσιους μικροοργανισμούς και να καταγράψει το DΝΑ τους.

Αφού αποκωδικοποίησε το ανθρώπινο DNA και δημιούργησε το πρώτο συνθετικό βακτήριο, ο Κρεγκ Βέντερ, ο Αμερικανός γενετιστής με τους ορκισμένους εχθρούς, έδεσε το σκάφος του στη μαρίνα της Βουλιαγμένης. Από εκεί σάλπαρε στις αρχές Αυγούστου για μια νέα αποστολή στις ελληνικές θάλασσες: τη χαρτογράφηση του γονιδιώματος της Μητέρας Φύσης.

ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ: Γιάννης Παπαδόπουλος

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ: Enri Canaj

Ήθελε να δραπετεύσει. Και η θάλασσα ήταν η μόνη διέξοδος. Στα 21 του χρόνια ο Κρεγκ Βέντερ δεν μπορούσε να φανταστεί πώς θα εξελισσόταν η ζωή του. Πώς μπορείς άλλωστε να σκεφτείς το μέλλον όταν σε πολιορκεί ο θάνατος; Στον πόλεμο του Βιετνάμ, το 1967, είδε εκατοντάδες στρατιώτες να πεθαίνουν. Υπηρετούσε ως νοσοκόμος στη βάση της Ντα Νανγκ. Όπως γράφει στην αυτοβιογραφία του «A Life Decoded» («Μια ζωή αποκωδικοποιημένη»), άντεξε μόλις πέντε μήνες στο «πανεπιστήμιο του θανάτου». Προσπάθησε μια μέρα να κολυμπήσει έως εκεί που μπορούσε. «Μέχρι να κουραστώ και να βυθιστώ», γράφει. Ενάμισι χιλιόμετρο από την ακτή, η θέα ενός καρχαρία έκοψε την πορεία του. Ο νεαρός αμερικανός αναγνώρισε τη ματαιότητα του εγχειρήματος και επέστρεψε στη στεριά. Όπως λέει, αυτή η εμπειρία τον ώθησε να σπουδάσει και να προσπαθήσει να κατανοήσει τη ζωή. Τέσσερις δεκαετίες μετά, ο Κρεγκ Βέντερ ξαναβρίσκεται στη θάλασσα ως κορυφαίος γενετιστής και προσπαθεί να φέρει στην επιφάνεια τα μυστικά του αθέατου κόσμου της.

Το λευκό ιστιοφόρο «Sorcerer II» του δρος Βέντερ έδεσε στις αρχές Αυγούστου στη μαρίνα της Βουλιαγμένης. Το 2003, τρία χρόνια μετά την αποκωδικοποίηση του ανθρώπινου DNA, ο δρ. Βέντερ σάλπαρε για πρώτη φορά με αυτό το σκάφος από το Σαν Ντιέγκο για να δημιουργήσει μια λίστα με όλα τα γονίδια του πλανήτη. Αν και έχει γεμίσει τη βιβλιοθήκη της ζωής μέχρι σήμερα με 40 εκατομμύρια νέα γονίδια ο δρ. Βέντερ δηλώνει ότι βρίσκεται μόνο στην αρχή. Αφού ανακοίνωσε τον περασμένο Μάιο τη δημιουργία του πρώτου συνθετικού κυττάρου από το εργαστήριό του, συνέχισε το ταξίδι του με προορισμό τη Μεσόγειο και τη Μαύρη Θάλασσα. Μέσα στον Αύγουστο θα συλλέξει με τη βοήθεια του επταμελούς πληρώματός του δείγματα μικροβίων στα νερά του Αιγαίου, σε μια νοητή γραμμή που ξεκινά από τις Κυκλάδες, περνάει από την Κρήτη και καταλήγει στην Κωνσταντινούπολη. Κατά τη διάρκεια του ταξιδιού θα στείλει τα δείγματα στην Αμερική όπου μια ομάδα επιστημόνων θα αποκωδικοποιήσει το DNA τους.

Ο δρ. Βέντερ αναζητά είδη ζωής που δεν μπορούμε να δούμε με γυμνό μάτι. Άγνωστους μικροοργανισμούς που αποτελούν τους πιο πολυπληθείς κατοίκους του πλανήτη. Σε αυτούς ίσως μπορέσουμε να βρούμε νέες λύσεις για την παραγωγή ενέργειας, τη δημιουργία τροφίμων και φαρμάκων. Ωστόσο ακόμα δεν ξέρουμε τι μπορούν να κάνουν οι περισσότεροι από αυτούς. Και δεν γνωρίζουμε καν πόσοι είναι.

«Η θάλασσα στην Ελλάδα είναι μοναδική γιατί περιβάλλεται από πολιτισμό εδώ και χιλιάδες χρόνια. Ό,τι βρούμε εδώ δεν θα είναι το ίδιο με ό,τι ανακαλύψαμε στον Ειρηνικό ή τον Ατλαντικό ωκεανό», λέει ο δρ. Βέντερ όταν τον συναντάμε στο σκάφος του, λίγο πριν ανοίξει πανιά για το Αιγαίο.

Ηλιοκαμένο μέτωπο, χέρια ξηρά απ’ την αρμύρα και γκρίζο μούσι. Φοράει λευκό κοντομάνικο και μπεζ βερμούδα. Η Χέδερ Κοβάλσκι, η τρίτη σύζυγός του και υπεύθυνη των δημοσίων σχέσεων στο ινστιτούτο του, παρακολουθεί διακριτικά κάθε μας λέξη. Δίπλα της αράζει στο κατάστρωμα ο Δαρβίνος, το καφετί κανίς τους. «Τον βλέπεις; Αυτός είναι τ’ αφεντικό», λέει ο δρ. Βέντερ. Η φωνή του 64χρονου γενετιστή έχει γλυκιά χροιά. Κατά τη διάρκεια της κουβέντας μας χαμογελά συχνά. Οι επικριτές του τον έχουν αποκαλέσει «μεγαλομανή», «καιροσκόπο», ακόμα και «Φρανκενστάιν». Ο ίδιος αποδίδει τα επικριτικά τους σχόλια στον φθόνο. Ακόμα κι αν το καυτό ελληνικό καλοκαίρι έχει μαλακώσει τώρα τη διάθεσή του, ο δρ. Βέντερ ξεκαθαρίζει ότι δεν βρίσκεται εδώ μόνο για τουρισμό. Το διακρίνεις στη γαλάζια, παγωμένη του μάτια που μένει προσηλωμένη στον επόμενο μεγάλο στόχο: τη χαρτογράφηση της ζωής.

Το ταξίδι σας θυμίζει αυτό του Δαρβίνου. «Η διαφορά μας είναι ότι εμείς κοιτάμε τον κόσμο που ο Δαρβίνος δεν μπορούσε να δει. Αν δεις το νερό της Βουλιαγμένης, φαίνεται αρκετά καθαρό. Δύσκολα θα υπέθετες ότι σε αυτό βρίσκονται εκατοντάδες εκατομμύρια είδη ζωής. Εμείς δημιουργούμε έναν κατάλογο ποικιλομορφίας των ειδών βάσει του γενετικού τους κώδικα. Ο Δαρβίνος δημιούργησε έναν κατάλογο ζωγραφίζοντας αυτά που έβλεπε».

Πώς θα αξιοποιήσετε τις πληροφορίες που συλλέγετε, τη στιγμή που οι γενετικές βάσεις δεδομένων έχουν ήδη πληθώρα στοιχείων που οι επιστήμονες δεν ξέρουν πώς να τα αναλύσουν ή πώς να τα χειριστούν; «Αυτό είναι γεγονός. Αλλά μαθαίνουμε σιγά- σιγά. Όταν ξεκινήσαμε αυτό το ταξίδι δεν γνωρίζαμε ότι υπήρχαν αυτά τα είδη ζωής. Οι περισσότεροι πίστευαν ότι δεν υπάρχει τόσο μεγάλη ποικιλομορφία. Αλλά εμείς ανακαλύψαμε το αντίθετο».

Θα μπορούσαμε μέσα από αυτή την έρευνα να μάθουμε πώς δημιουργήθηκε η ζωή; «Πιστεύουμε ότι θα μπορέσουμε να κοιτάξουμε στο παρελθόν και να καταλάβουμε περισσότερα. Αν έχουμε έναν πλήρη κατάλογο γονιδίων θα μπορέσουμε να βρούμε τις προγενέστερες εκδοχές τους. Για την ώρα δεν μπορούμε να απαντήσουμε σε όλες τις ερωτήσεις».

Όλα αυτά τα αναπάντητα ερωτήματα δεν αποπροσανατολίζουν την έρευνα; Δεν σας φοβίζουν; Συνήθως οι επιστήμονες ψάχνουν για κάτι συγκεκριμένο. «Μα έχω θέσει στον εαυτό μου μία βασική και πολύ απλή ερώτηση: “Τι υπάρχει εκεί έξω;” Τα εργαλεία που έχουμε τώρα στη διάθεσή μας μάς βοηθούν να απαντήσουμε αυτό το ερώτημα».

Μέλη της επιστημονικής κοινότητας σάς είχαν κατηγορήσει στο παρελθόν ότι προσπαθήσατε να εμπορευματοποιήσετε το ανθρώπινο γονιδίωμα. Αυτή η έρευνα στους ωκεανούς έχει κάποιο εμπορικό κίνητρο; «Ούτε η αποκωδικοποίηση του ανθρώπινου γονιδιώματος είχε ως κίνητρο το κέρδος. Αλλά αυτή είναι άλλη ιστορία. Όταν ολοκληρώσαμε εκείνη την έρευνα βάλαμε όλα τα αποτελέσματα στο διαδίκτυο. Το ίδιο κάνουμε και τώρα».

Στο πρώτο σας ταξίδι στα νησιά Γκαλάπαγκος μια διεθνής οργάνωση για την προάσπιση της βιοποικιλότητας και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, η ETC, σας κατηγόρησε ότι προσπαθείτε να παραστήσετε τον Θεό. «Τώρα θέλουν να με κάνουν και Θεό; Και μάλιστα την ώρα που βρισκόμαστε στη χώρα των Θεών… Είναι παράξενο αυτό που λένε. Προσπαθώ να κατανοήσω τη ζωή στον πλανήτη. Αν είσαι θρήσκος μπορείς να πεις ότι προσπαθούμε να κατανοήσουμε το Θεό, αλλά όχι ότι παριστάνουμε το Θεό. Είναι εύκολο όταν παράγεις έργο να έχεις επικριτές. Αν δεν έκανες κάτι δεν θα σε έκρινε κανείς -εκτός ίσως από τη γυναίκα σου. Επικριτές όπως αυτοί, που προέρχονται από μια ανώνυμη ομάδα, δεν μου λένε τίποτα. Όσα υποστηρίζουν είναι απλά θόρυβος».

Ο Φράνσις Κόλινς, ανταγωνιστής σας στην κούρσα αποκωδικοποίησης του ανθρώπινου γονιδιώματος, έχει δηλώσει στο CNN ότι το «DNA είναι η γλώσσα του Θεού». Όπως και άλλοι επιστήμονες, δεν απορρίπτει την πίστη. «Δεν καταλαβαίνω γιατί η θρησκεία είναι τόσο σημαντικό ζήτημα τελευταία. Ο καθένας μπορεί να πιστεύει ό,τι θέλει. Η επιστήμη προσπαθεί να ανακαλύψει την αλήθεια. Δεν είσαι αληθινός επιστήμονας αν πιστεύεις σε μαγικές, μυστικιστικές εξηγήσεις».

ΤΙ ΜΑΘΑΜΕ ΑΠΟ ΤΟ DNA ΜΑΣ

Αυτή δεν είναι η πρώτη φορά που ο δρ. Βέντερ αμφισβητεί τον Φράνσις Κόλινς. Οι δυο τους έδωσαν έναν αγώνα δρόμου πριν από μια δεκαετία για την αποκωδικοποίηση του ανθρώπινου DNA. Ο Κόλινς, επικεφαλής του δημοσίου Προγράμματος για το Ανθρώπινο Γονιδίωμα, είχε δηλώσει ότι το έργο θα ολοκληρωνόταν σε δέκα χρόνια. Ο Βέντερ είχε πει ότι η δική του εταιρεία, Celera Genomics, θα το τελείωνε σε τρία χρόνια ξοδεύοντας λιγότερα χρήματα.

Τελικά στις 26 Ιουνίου του 2000 οι δύο άντρες παρουσίασαν από κοινού το επίτευγμα στο πλευρό του προέδρου Μπιλ Κλίντον. Ένας Έλληνας, ο Αριστείδης Πατρινός, στέλεχος τότε του υπουργείου Ενέργειας των ΗΠΑ και συνεργάτης του δρος Βέντερ σήμερα, είχε καταφέρει να συμβιβάσει τις δύο πλευρές. Όπως έχει πει στα «ΝΕΑ» ο κ. Πατρινός, χρειάστηκαν πολλές πίτσες και μπίρες στο σπίτι του για να πειστούν οι δύο άντρες. «Είναι ένας καλός φίλος, ένας διπλωμάτης», λέει ο δρ. Βέντερ για τον κ. Πατρινό.

Η αποκωδικοποίηση του DNA είχε δημιουργήσει την ελπίδα ότι θα καταφέρουμε να ξεκλειδώσουμε τα μυστικά της ζωής. Μέχρι σήμερα όμως η επιστήμη δεν έχει μπορέσει να ερμηνεύσει τον τεράστιο όγκο των γενετικών πληροφοριών. Το μόνο που έμαθε ο δρ. Βέντερ αφού αποκωδικοποίησε το δικό του γονιδίωμα ήταν ότι έχει αυξημένο ρίσκο για να εμφανίσει Αλτσχάιμερ. Δεν ξέρει όμως πώς τα άλλα γονίδιά του αλληλεπιδρούν μεταξύ τους και πώς επηρεάζουν τις πιθανότητες εμφάνισης αυτής της ασθένειας.

«Δέκα χρόνια πριν νομίζαμε ότι οι άνθρωποι είχαν εκατοντάδες χιλιάδες γονίδια. Τελικά ανακαλύψαμε ότι ο αριθμός τους ήταν κοντά στα 20.000. Κι όμως σήμερα δεν ξέρουμε ακόμα πώς ακριβώς δουλεύουν αυτά τα γονίδια ή πώς αλληλεπιδρούν. Η γνώση μας είναι σε αρχικό στάδιο», λέει ο δρ. Βέντερ. «Δεν έγιναν πολλά βήματα σε αυτόν τον τομέα την τελευταία δεκαετία. Τουλάχιστον έχουμε πλέον στη διάθεσή μας νέα τεχνολογία. Με 500.000 δολάρια μπορείς να αγοράσεις μια μηχανή στο μέγεθος ενός μικρού τραπεζιού και να αποκωδικοποιήσεις το γονιδίωμα σου σε δύο μέρες».

Μοιραστήκατε τις πληροφορίες για το DNA σας στο διαδίκτυο. Δεν φοβηθήκατε μήπως τις καταχραστεί κάποιος; «Το έκανα για να αποδείξω ότι αυτές οι φοβίες είναι αβάσιμες. Δέχτηκα κριτική τότε για την απόφασή μου. Αλλά ένα χρόνο αργότερα ο Τζιμ Γουάτσον (ανακάλυψε τη δομή του DNA μαζί με τον Φράνσις Κιρκ το 1953) έκανε το ίδιο. Οι άνθρωποι φοβούνται το καινούριο, το άγνωστο. Αλλά όταν αρχίσουμε να το καταλαβαίνουμε, απομακρύνεται αυτός ο φόβος».


ΕΠΑΝΑΠΡΟΓΡΑΜΜΑΤΙΖΟΝΤΑΣ ΤΗ ΖΩΗ

Όσο η ανάγνωση του γονιδιώματος παραμένει στάσιμη ο δρ. Βέντερ αναζητά άλλη κατεύθυνση: προσπαθεί να το ξαναγράψει. Τον περασμένο Μάιο ανακοίνωσε ότι δημιούργησε το πρώτο ζωντανό κύτταρο με συνθετικό DNA. Οι επιστήμονες της ομάδας του αντέγραψαν με τη βοήθεια ειδικών μηχανημάτων την αλληλουχία του γενετικού κώδικα του βακτηρίου Mycoplasma mycoides που προκαλεί μαστίτιδα στις αίγες και το μεταμόσχευσαν σε ένα άλλο κύτταρο. Αυτό αναγνώρισε το νέο γενετικό κώδικα και άλλαξε λειτουργία. «Είναι σα να βάζεις το λογισμικό ενός Mac σε ένα PC. Έτσι το PC μετατρέπεται σε Mac», μας εξηγεί η Φερνάντα Γκαντάρα, αντιπρόεδρος ανάπτυξης στην εταιρεία του δρος Βέντερ Synthetic Genomics.

Ο δρ. Βέντερ και οι συνεργάτες του έχουν ξεκαθαρίσει ότι δεν δημιούργησαν «ζωή εκ του μηδενός», ούτε παρήγαγαν ένα «νέο είδος ζωής». Δουλεύουν με τα υλικά της Φύσης. Και προσπαθούν να επαναπρογραμματίσουν τη λειτουργία ορισμένων βακτηρίων. Αυτή η τεχνολογία μπορεί να οδηγήσει σύμφωνα με τον δρ. Βέντερ στην ταχύτερη παραγωγή εμβολίων, τη δημιουργία καυσίμων και την αντιμετώπιση της ρύπανσης. Η κατασκευή του πρώτου συνθετικού κυττάρου κόστισε 40 εκατομμύρια δολάρια και απασχόλησε μια ομάδα 20 επιστημόνων. Τώρα η Exxon Mobil χρηματοδοτεί την έρευνα του δρος Βέντερ με 600 εκατομμύρια δολάρια προκειμένου να βρεθούν τρόποι παραγωγής βιοκαυσίμων από διοξείδιο του άνθρακα.

Η δημιουργία του πρώτου συνθετικού κυττάρου προκάλεσε αντιδράσεις. Πολλοί αμφισβήτησαν την ηθική ορθότητά της. «Ήμασταν από τους πρώτους που αναρωτηθήκαμε αν ήταν ηθικά σωστό. Ίσως για πρώτη φορά στην επιστημονική ιστορία ζητήσαμε να γίνει δεοντολογικός έλεγχος πριν καν προχωρήσουμε σε πειράματα», λέει ο δρ. Βέντερ. Βάσει αυτών των ελέγχων η ομάδα του πήρε μέτρα ώστε να αποτρέψει πιθανούς κινδύνους από την πραγματοποίηση της έρευνας. Οι συζητήσεις όμως δεν έχουν κοπάσει. Ειδικά έπειτα από τη δήλωση του δρος Βέντερ ότι η τελευταία του ανακάλυψη άλλαξε την άποψή του για τον ορισμό της ζωής.

«Έχουμε πλέον έναν πιο ξεκάθαρο ορισμό για το τι είναι η ζωή. Καταλάβαμε ότι το DNA είναι το λογισμικό της ζωής. Οι μικροοργανισμοί που βρίσκουμε στον ωκεανό είναι βιολογικές μηχανές που καθοδηγούνται από το DNA τους. Χωρίς το DNA τα κύτταρα πεθαίνουν. Αν το αλλάξεις όμως, τότε και τα κύτταρα μετατρέπονται σε κάτι καινούριο».

Θα μπορούμε δηλαδή να επαναπρογραμματίσουμε τη ζωή; «Πλέον μπορούμε να το κάνουμε αυτό με τη βοήθεια των υπολογιστών. Το συνθετικό κύτταρο που δημιουργήσαμε είχε για γονιό ένα κομπιούτερ. Βρισκόμαστε ακόμη στην αρχή, αλλά ξέρουμε πώς μπορούμε να το κάνουμε».

Και μετά το πρώτο συνθετικό κύτταρο τι ακολουθεί; Η δημιουργία ενός συνθετικού ανθρώπου; «Σίγουρα όχι σε αυτόν τον αιώνα. Αλλά γιατί να χρειαστούμε συνθετικούς ανθρώπους; Έχουμε τόσους πολλούς ανθρώπους γύρω μας. Δεν υπάρχει ανάγκη. Δεν υπάρχει λόγος για να στραφούμε σε αυτή την κατεύθυνση».

Ποια θεωρείτε την πιο σημαντική σας ανακάλυψη; «Είναι σα να έχεις πολλά παιδιά και να πρέπει να ξεχωρίσεις ποιο αγαπάς περισσότερο. Τα δύο πιο σημαντικά πράγματα που έχω πετύχει είναι η ταυτοποίηση τμημάτων αλληλουχιών του DNA και η δημιουργία του πρώτου συνθετικού κυττάρου. Οι περισσότεροι πιστεύουν ότι το πιο σπουδαίο κατόρθωμά μου ήταν η αποκωδικοποίηση του ανθρώπινου γονιδιώματος γιατί διάβασαν αρκετά γι’ αυτό στις εφημερίδες. Για εμένα όμως αυτό ήταν θέμα χρόνου, ήταν κάτι το προφανές μετά τις πρώτες ανακαλύψεις μου».

Ποιο είναι το μεγαλύτερο όνειρό σας; «Θα ήθελα να δω όλα όσα έχω αναπτύξει να προσφέρουν πραγματικές λύσεις στον τομέα της υγείας, της ενέργειας, της σίτισης. Αυτό που κάνουμε είναι η αρχή μιας νέας βιομηχανικής και επιστημονικής επανάστασης. Για να αλλάξουν τα πράγματα σε όλο τον πλανήτη θα χρειαστεί πολύς χρόνος. Αλλά για την ώρα ο στόχος με την Exxon Mobil είναι να παράγουμε καύσιμα από διοξείδιο του άνθρακα μέσα στα επόμενα δέκα χρόνια».

(Η παραπάνω συνέντευξη δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα «ΤΑ ΝΕΑ» στις 21 Αυγούστου 2010)


Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: