Γιαννης Παπαδοπουλος

Οι περιβαλλοντικοί πρόσφυγες της Ακρινής

In Ρεπορτάζ on Ιανουαρίου 19, 2011 at 10:33 πμ

Ο Χαράλαμπος Τσαβδαρίδης έχει τη φάρμα του κοντά στο ορυχείο της ΔΕΗ στην Κοζάνη. Θέλει να φύγει από εκεί. Μακριά από την τέφρα και τα φουγάρα. (Φωτογραφία: Enri Canaj)

Τα γειτονικά τους χωριά ερήμωσαν όταν πλησίασαν οι σκαπάνες των εκσκαφέων. Δεν είχαν άλλη επιλογή. Κάτω από τα πόδια τους κρυβόταν ο λιγνίτης. Τα δικά τους σπίτια όμως πατούν σε μια στείρα από καύσιμα γη. Η μετεγκατάσταση τους δε συμφέρει τη ΔΕΗ. Αλλά οι κάτοικοι της Ακρινής θέλουν να φύγουν μακριά από το ορυχείο, την τέφρα και τα φουγάρα και να γίνουν οι πρώτοι περιβαλλοντικοί πρόσφυγες της περιοχής

ΡΕΠΟΡΤΑΖ: Γιάννης Παπαδόπουλος

ΦΩΤΟΓΡΑΦΙΕΣ: Enri Canaj

Το αγροτικό αγκομαχά σε λασπωμένα κάθετα μονοπάτια. Η πλαγιά σε αρκετά σημεία είναι ντυμένη με χαμηλό γρασίδι. Περνάμε μια συστάδα γυμνών δέντρων και συνεχίζουμε το σκαρφάλωμα. Ο οδηγός έχει υποσχεθεί την καλύτερη θέα. Σταματά στο μπαλκόνι του λόφου, εκεί όπου καπνίζει η γη. Σε τέσσερα σημεία από μικρά ρήγματα στο έδαφος αναβλύζει καπνός, λες και κάτι σιγοκαίει στις σόλες μας. Πατάμε σε μια παλιά απόθεση τέφρας. «Προσέξτε. Τώρα τα μάτια σας θα πονέσουν», λέει ο οδηγός. Μπροστά μας, ως εκεί που φτάνει το βλέμμα, απλώνεται ένας κρατήρας βάθους 250 μέτρων. Το ορυχείο του Νοτίου Πεδίου. Αριστερά πέντε φουγάρα εκπνέουν αδιάκοπα τον πυκνό ατμό τους. Ο ΑΗΣ Αγίου Δημητρίου. Και πίσω μας διακρίνουμε τα κεραμίδια της Ακρινής. Του δικού του χωριού.

«Η μετεγκατάσταση θα πονέσει. Το ξέρω. Αλλά ένα στόχο έχω: να σηκωθεί το χωριό», λέει ο οδηγός. Εδώ γεννήθηκε, μεγάλωσε, παντρεύτηκε. Τώρα, ο Κώστας Πουτακίδης, πρόεδρος συλλόγου Περιβάλλοντος και Ανέργων Ακρινής, θέλει να φύγει μαζί με τους συγχωριανούς του. Σε οκτώ χρόνια μπορεί να το καταφέρουν. Και να γίνουν οι πρώτοι περιβαλλοντικοί πρόσφυγες στην Κοζάνη.

Οι πρόποδες του Βερμίου στην Κοζάνη είναι σπαρμένοι με ιστορίες μετεγκατάστασης. Τις μαρτυρούν τα χαλάσματα της Χαραυγής και του Κλείτου. Δύο χωριών που ερήμωσαν όταν ζύγωσαν οι καδοτροχοί των εκσκαφέων. Η ΔΕΗ απαλλοτρίωσε τα εδάφη τους γιατί εκεί κρύβεται λιγνίτης. Δε συνέβαινε όμως το ίδιο με τη γειτονική Ακρινή. Η ΔΕΗ αδιαφορούσε για τη γη κάτω από τα σπίτια του χωριού. Δεν είχε λιγνίτη για να τον εκμεταλλευτεί. Όμως τώρα μια διάταξη του ΥΠΕΚΑ, που εντάσσεται στο υπό κατάθεση νομοσχέδιο για τη Βιοποικιλότητα, προβλέπει ότι μέσα στα επόμενα οκτώ χρόνια η Ακρινή Κοζάνης και οι Άγιοι Ανάργυροι στη Φλώρινα θα μετεγκατασταθούν. Το κόστος θα βαρύνει κατά 50% τη ΔΕΗ και κατά 50% τον κρατικό προϋπολογισμό. Και η ιδιοκτησία των εκτάσεων που θα προκύψουν θα μεταβιβαστεί στην επιχείρηση και το δημόσιο.

Για πρώτη φορά, προβλήματα βιωσιμότητας θα σηκώσουν χωριά που γειτνιάζουν με τις δραστηριότητες της ΔΕΗ. Η μετακίνηση μιας κοινωνίας δεν είναι εύκολη υπόθεση. Απαιτεί χρόνο, σχεδιασμό και μελέτες. Άλλο τόσο σύνθετοι είναι οι λόγοι που οδηγούν στη μετεγκατάσταση της Ακρινής. Πέρα από τα προβλήματα υγείας των κατοίκων και την αισθητική υποβάθμιση της περιοχής βρίσκεται η οικονομία, ο φόβος της ανεργίας, η ελπίδα της μονιμότητας. Αυτή είναι η ιστορία ενός χωριού που ζει μια σχέση εξάρτησης με τη ΔΕΗ, από την ευημερία του μέχρι την παρακμή του.

Η ξενιτιά

Σχεδόν εννιά δεκαετίες ζωής μετρά η Ακρινή. Οι πρώτοι κάτοικοι της ήταν πρόσφυγες από την περιοχή Άδα Παζάρ της Μικράς Ασίας. Έστησαν τα σπίτια τους το ‘23 σε μια γη ξηρή που την έδερνε ο λίβας. Ασχολήθηκαν με τη γεωργία και την κτηνοτροφία. Και αργότερα αρκετοί επέλεξαν τον ξενιτεμό στη Γερμανία. Στη δεκαετία του ’70 ξεκίνησαν τις πρώτες γεωτρήσεις στον κάμπο και έβαλαν μπροστά δυναμικές καλλιέργειες όπως τα παντζάρια. Το χωριό ζωντάνεψε με την επιστροφή των μεταναστών και ορθοπόδησε με τη ΔΕΗ. Η δημιουργία του ΑΗΣ Καρδιάς και έπειτα του ΑΗΣ Αγίου Δημητρίου προσέφερε δουλειές, στην εποχή που όπως λένε και κάτοικοι του χωριού οι προσλήψεις γίνονταν συχνά με κομματικά κριτήρια. Η πρώτη αντίδραση απέναντι στις δραστηριότητες της ΔΕΗ έρχεται τη δεκαετία του ’80. Οι Ακρινιώτες διαμαρτυρήθηκαν για τη μόλυνση της ατμόσφαιρας από την ιπτάμενη τέφρα και τους ακάλυπτους ταινιόδρομους. Οι προσλήψεις όμως στην επιχείρηση συνεχίζονταν και σταδιακά οι αντιδράσεις λιγόστευαν.

Το αίτημα της μετεγκατάστασης του χωριού εμφανίστηκε –πιο έντονα και οργανωμένα- το 2005. Πέντε χρόνια μετά αν περιδιαβείς τους δρόμους της Ακρινής αντικρίζεις εικόνες παραίτησης. Νομίζεις ότι ελάχιστα προχωρούν. Σα να περιμένει αυτή η κοινωνία εδώ και καιρό το ξενιτεμό. Αρκετά σπίτια έμειναν μισοτελειωμένα. Άβαφα, μισοχτισμένα, ορφανά. Τα δέκα καφενεία που λειτουργούν και ως ψησταριές ή μπαρ έχουν συχνά κενές θέσεις. Και στη δεύτερη μεγάλη εκκλησία του χωριού, τη Μεταμόρφωση του Σωτήρος, οι σοβάδες στους τοίχους έχουν ξεφτίσει. Εκεί γίνονται μόνο ο κηδείες.

Στην Ακρινή σχεδόν όλοι δηλώνουν οπαδοί του ΠΑΟΚ. Όπως ο Τάσος Ελευθεριάδης, πρώην υπάλληλος της ΔΕΗ που σήμερα αντιμετωπίζει προβλήματα υγείας. (Φωτογραφία: Enri Canaj)

Στην Ακρινή όλοι δηλώνουν συγγενείς. Πέρα από το όραμα της μετεγκατάστασης οι 1.160 κάτοικοι του χωριού μοιράζονται μια γλώσσα και μιαν αγάπη. Όλοι μιλούν μεταξύ τους στα ποντιακά. Ακόμα και ο Άλκης, ο Αλβανός μετανάστης του χωριού που έφτασε εδώ το ΄90 και σήμερα δηλώνει Πόντιος. Και –σχεδόν- όλοι είναι ΠΑΟΚ. Άνθρωποι με πόρτες ανοιχτές, που συνοδεύουν τον καφέ με τσίπουρο και το φαγητό με διηγήσεις από τα κυνηγετικά τους κατορθώματα.

Τις κρύες νύχτες με τη θερμοκρασία να πέφτει στους μείον τέσσερις οι δρόμοι της Ακρινής ερημώνουν. Οι νέοι έξω είναι λιγοστοί. Περίπου 300 άτομα μας λένε ότι έφυγαν από το χωριό. Τους έδιωξε η ανεργία. Και όσοι έμειναν τρέφουν ακόμα την ελπίδα της πρόσληψης. Έστω με οκτάμηνη σύμβαση σε κάποιον εργολάβο που συνεργάζεται με τη ΔΕΗ. «Η νεολαία είναι άνεργη», λέει ο Γιάννης Πουτογλίδης καθώς ταΐζει με ξύλα μια θράκα. «Εμείς τρώμε τη σκόνη, τη βρομιά και έρχεται ο ξένος να δουλέψει εδώ. Εγώ δεν εργάστηκα ποτέ στη ΔΕΗ. Μι αφορά έκανα τα χαρτιά μου για χειριστής και δε με πήραν. Ασχολούμαι από το 1996 με τα χωματουργικά αλλά δεν μπόρεσα να μπω μέσα. Και τώρα τους βλέπω να περικυκλώνουν το χωριό μου».

Το ορυχείο του Νοτίου Πεδίου, το μεγαλύτερο στα Βαλκάνια, έχει απαλλοτριώσει μέχρι σήμερα 3.500 στρέμματα από τον κάμπο της Ακρινής. Θα πάρει ακόμα 1.500 και απομένουν άλλα 5.700 στρέμματα –κυρίως- καλλιεργήσιμης γης στα οποία υπάρχουν κοιτάσματα λιγνίτη. Σύμφωνα με εκπροσώπους της ΔΕΗ στην Ακρινή αντιστοιχούν συνολικά 30.000 στρέμματα, οπότε θα χαθεί μόνο το ένα τρίτο από αυτά. Οι κάτοικοι λένε πως ό,τι απομένει δεν είναι γόνιμο ή πρόσφορο για εκμετάλλευση.

Η τέφρα

Τα φουγάρα της ΔΕΗ καπνίζουν αδιάκοπα, 24 ώρες το 24ωρο στον ΑΗΣ Αγίου Δημητρίου.

Η μελλοντική επέκταση του ορυχείου (απομένουν 390 εκατομμύρια τόνοι για εξόρυξη) χρησιμοποιήθηκε ως ένα από τα μέσα πίεσης για τη μετεγκατάσταση της Ακρινής. Ο Γιάννης Καραφυλλίδης έχει από το 1974 σε αυτή την έκταση ένα κτήμα με καρυδιές, ροδακινιές και αμπέλια. Δεν είναι μόνο η επέκταση που αισθάνεται ότι τον απειλεί. Όπως λέει, η τέφρα από την καύση του λιγνίτη ζημιώνει ήδη την παραγωγή του. «Όταν κάτσει η τέφρα πάνω στο ροδάκινο αυτό σαπίζει. Σα να του κάνεις έγκαυμα με το τσιγάρο. Ενώ όταν ραβδίζω τις καρυδιές πέφτει στο πανί μια χούφτα στάχτη. Σαν αλεύρι».

Η τέφρα ταξιδεύει από τον ΑΗΣ στο ορυχείο πάνω σε έναν ταινιόδρομο που απέχει 1.300 μέτρα από την Ακρινή. Όταν αυτός χαλάσει, την αποθέτουν σε ένα μέρος δίπλα στο χωριό Άγιος Δημήτριος. Η μεταφορά της γίνεται από εκεί με φορτηγά. Αλλά ο άνεμος μπορεί να μεταφέρει τη σκόνη σε καλλιέργειες εκτάσεις ή σπίτια. Τους καλοκαιρινούς μήνες οι συνθήκες χειροτερεύουν με τη ζέστη. Οι κάτοικοι διαμαρτύρονται για αναπνευστικά και άλλα προβλήματα υγείας. Έρευνα του συλλόγου τους στο ληξιαρχείο έδειξε ότι το 2003 στους 14 θανάτους οι έξι ήταν από καρκίνο. Και το 2005 στους οκτώ θανάτους οι πέντε ήταν για τον ίδιο λόγο. «Σε ένα τετράγωνο, σε δέκα σπίτια, πέντε γυναίκες επισκέπτονται το Θεαγένειο. Όλες κοντά στα 50», λέει η Δέσποινα Πασχαλίδου που γεννήθηκε στην Ακρινή πριν εγκατασταθεί η ΔΕΗ. «Να καταλάβετε ότι ούτε οι κήποι μας έχουν ζωή. Αν σηκωθείς το πρωί, ό,τι έχουμε φυτέψει έχει γκρι χρώμα. Ξεγελάμε τον εαυτό μας λέγοντας ότι τρώμε καθαρά προϊόντα, τα δικά μας. Αλλά τι να κάνουμε; Υποτίθεται ότι είμαστε στο χωριό. Κάτι πρέπει να καλλιεργήσουμε».

Το 2006 ο ΑΗΣ Αγίου Δημητρίου (η μεγαλύτερη μονάδα παραγωγής ρεύματος στην Ελλάδα) εγκατέστησε ηλεκτροστατικά φίλτρα που έριξαν τις εκπομπές τέφρας κάτω από τα επιτρεπόμενα όρια. Ωστόσο, αυτή τη στιγμή εκπέμπει διοξείδιο του θείου πάνω από το όριο των 400 μg/m3. Μετά το 2016 έχει περιθώριο τεσσάρων ετών από την Ευρωπαϊκή Ένωση για να το περιορίσει κάτω από τα 200 μg/m3, αλλιώς θα κλείσει.

Ο Μιχάλης Μουρατίδης αγωνιά για το μέλλον του αν μετεγκατασταθεί το χωριό του. Θέλει να φύγει. Αλλά δεν ξέρει ποιο θα είναι το μέλλον του. (Φωτογραφία: Enri Canaj)

«Δεν μπορούμε άλλο εδώ», λέει ο Μιχάλης Μουρατίδης, κτηνοτρόφος και πατέρας τεσσάρων παιδιών. Λέει ότι τα παιδιά του έχουν άσθμα, ότι αγωνιά για το μέλλον τους. Αλλά όπως κι άλλοι κάτοικοι της Ακρινής τονίζει πως η μετεγκατάσταση είναι μια διαδικασία που θα πονέσει. «Εδώ έχω το σπίτι μου, τα ζώα μου. Είναι δύσκολο να φύγω». Ο πατέρας του ήταν κτηνοτρόφος. Ακολούθησε τα βήματά του. Σήμερα έχει 700 πρόβατα. Και φοβάται την αλλαγή. Δεν φαντάζεται τη ζωή του αλλού. Ανησυχεί για το ύψος της αποζημίωσης, αν θα έχει χώρο για τα ζώα του, αν θα χρειαστεί να αλλάξει επάγγελμα ενώ δεν γνωρίζει άλλη τέχνη. Αλλά θέλει να φύγει, έστω κι αν πάρει οκτώ χρόνια.

(Το παραπάνω κείμενο δημοσιεύτηκε στα «ΝΕΑ» στις 15 Ιανουαρίου 2011)



Advertisements
  1. Τα άρθρα που διαβάζω σ’ αυτό το ιστολόγιο δεν παύουν σχεδόν ποτέ να με εκπλήσσουν ευχάριστα. Ο αρθρογράφος δίνει μια ισχυρή αφορμή στους/στις αναγνώστΡΙες να έρθουν σε επαφή με πραγματικά σύγχρονα κοινωνικά φαινόμενα (όπως αυτό των περιβαλλοντικών προσφύγων, που αν δεν κάνω λάθος τίθεται στον ελληνικό δημοσιογραφικό Λόγο από τις πρώτες φορές).

    Πράγματι, οι κλιματικές αλλαγές στο περιβάλλον γενικότερα, όπως για παράδειγμα η αύξηση της θερμοκρασίας στη γη με άμεσο αποτέλεσμα την άνοδο της στάθμης της θάλασσας ή οι τυφώνες και τα άλλα ακραία καιρικά φαινόμενα, οδηγούν σε μια σειρά από αλυσιδωτές κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές αλλαγές, όπως όταν οι αγρότες μετατρέπονται σε ψαράδες επειδή τα χωράφια τους πλημμυρίζουν (βλ. ντοκιμαντέρ «Όταν ο κόσμος βυθίζεται» του Εξάντα) και γενικότερα όταν οι άνθρωποι υποχρεώνονται να εγκαταλείψουν τις πατρίδες τους λόγω των ραγδαίων κλιματικών αλλαγών και να αναζητήσουν «νέες πατρίδες» για να εγκατασταθούν.

    Πραγματικά πρόκειται για μια εντυπωσιακή πολυμεσική δημοσιογραφική προσέγγιση στον ελληνικό χώρο, ενός θέματος που βρίσκεται αυτή τη στιγμή στην ατζέντα πολλών διεθνών περιβαλλοντικών οργανώσεων.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: