Γιαννης Παπαδοπουλος

Οι κάτοικοι της Ιστορίας

In Ρεπορτάζ on Ιουνίου 26, 2011 at 2:42 μμ

Στο χωριό Μαυρομμάτι Μεσσηνίας οι κάτοικοι έχουν τα σπίτια τους εντός αρχαιολογικού χώρου. Ξυπνούν, δουλεύουν και κοιμούνται αντάμα με την Ιστορία. (Φωτογραφία: Enri Canaj)

Ζούσαν πλάι σε θαμμένες πολιτείες, μέχρι η αρχαιολογική σκαπάνη να αναδείξει στην αυλή τους την ιστορία. Πώς είναι άραγε να ξυπνάς, να δουλεύεις και να κοιμάσαι αντάμα με τα αρχαία;

ΡΕΠΟΡΤΑΖ: Γιάννης Παπαδόπουλος

Περιμένει στον ίσκιο μιας ελιάς τον φύλακα. Το χωριό του τον κοιτάζει αμφιθεατρικά από τη δυτική πλευρά του όρους Ιθώμη. Ο γεωργός Νίκος Κουντούρης είναι από τους πρώτους κατοίκους του που έχουν ξυπνήσει τόσο νωρίς. Μέχρι να σβήσει η καύτρα απ’ το τσιγάρο του η μεταλλική πόρτα έχει παραμερίσει. Το λευκό του αγροτικό περνάει δίπλα από κίονες και ογκώδεις πέτρες. Απομεινάρια κατοικιών, ταφικών μνημείων και δημοσίων κτισμάτων. Κάποια έχουν αναστηλωθεί. Άλλα είναι πεσμένα στο έδαφος. Ο κ. Κουντούρης σταματά. Τα έχει δει τόσες φορές, αλλά ακόμη μονολογεί σαν τα αντικρίζει. Δεν μπορεί να κατανοήσει πώς οι αρχαίοι μετέφεραν αυτές τις ασήκωτες πέτρες. Είναι λες και φύτρωσαν εκεί. Πλάι στις ελιές και τα σπαρτά των σύγχρονων ενοίκων αυτού του κάμπου. Το μονοπάτι ελίσσεται μέσα στην ιστορία της αρχαίας Μεσσήνης και καταλήγει στο κτήμα του, ένα μικρό περιβόλι με συκιές και κηπευτικά. Δεν είναι ο μόνος αγρότης της περιοχής που συνυπάρχει με την ιστορία. Μπορεί το μεγαλύτερο μέρος της ελληνικής γης να είναι σπαρμένο με ιστορικά ευρήματα. Πόλεις και οικισμοί να καμαρώνουν για τον δικό τους κούρο ή αμφορέα. Το Μαυρομμάτι Μεσσηνίας όμως είναι μια από τις ελάχιστες περιπτώσεις που ένα ολάκερο χωριό βρίσκεται εντός αρχαιολογικού χώρου και δομεί την ταυτότητά του πάνω στο παρελθόν. Ο κ. Κουντούρης και οι συντοπίτες του είναι οι κάτοικοι της ιστορίας.

Στο κέντρο του χωριού τρέχει ακόμα νερό από τα σπλάχνα του βουνού. Η πηγή πιστεύεται ότι είναι η αρχαία Κλεψύδρα η οποία τροφοδοτούσε σύμφωνα με τον Παυσανία την κρήνη Αρσινόη. Από αυτή την πηγή υδροδοτείται σήμερα το χωριό. Τον Αύγουστο, όταν δεν φτάνει το νερό, χρησιμοποιούν μια γεώτρηση. Το πάντρεμα με το παρελθόν φαίνεται και στα γύρω σπίτια. Τα ντουβάρια τους είναι εντοιχισμένα με αγκωνάρια που ξεθάφτηκαν στον κάμπο. Εκεί όπου προπολεμικά οι ντόπιοι έφτιαχναν μέσα σε καμίνια ασβέστη από τις αρχαίες πέτρες.

Στη σύγχρονη Ελλάδα επικαλούμαστε συχνά το παρελθόν. Κάποιοι ως πηγή διδαγμάτων, άλλοι ως αίσθημα επίκτητης ανωτερότητας έναντι άλλων εθνών. Λέγεται ότι οι λαϊκές συνελεύσεις των πολιτών που διαμαρτύρονται κατά του Μνημονίου στην πλατεία Συντάγματος θυμίζουν Εκκλησία του Δήμου. Και ποντάρουμε οικονομικά στην τουριστική ανάδειξη των μνημείων μας. Ποια είναι η σχέση όμως αυτών που μένουν σε περιοχές -όπως το Μαυρομμάτι, η γειτονική αρχαία Ολυμπία ή η πιο μακρινή Επίδαυρος- που έχουν ταυτίσει την ύπαρξή τους με τα αρχαία; Για τους κατοίκους της ιστορίας, τα αρχαία είναι το «εργοστάσιο» που τους δίνει δουλειά. Είναι η υποσημείωση που βάζει την περιοχή τους στο χάρτη και ανακόπτει την ερήμωσή τους. Είναι ένα μέσο διεκδίκησης για να προασπιστούν τα συμφέροντα της τοπικής κοινωνίας.

Με θέα τα αρχαία. Το Μαυρομμάτι είναι χτισμένο αμφιθεατρικά πάνω από τα ευρήματα της Αρχαίας Μεσσήνης. (Φωτογραφία: Enri Canaj)

«Ο μόνος τρόπος για να ξεφύγουμε από την καθημερινότητα που μας πνίγει είναι να καταφύγουμε στην απλότητα και την κληρονομιά της αρχαιότητας», λέει ο Πέτρος Θέμελης, ο αρχαιολόγος που ανέδειξε την αρχαία Μεσσήνη. Εργάζεται στα εδάφη της από το 1986 και συχνά μιλούσε στην πλατεία του χωριού για τη σημασία του τόπου. Με συναυλίες και εκθέσεις στο αναστηλωμένο στάδιο προσπαθεί τα τελευταία χρόνια να γεφυρώσει το παλιό με το νέο.

Η ΕΜΠΝΕΥΣΗ. Ο 11χρονος Δημήτρης Αθανασακόπουλος, ένα από τα λιγοστά παιδιά του χωριού –δεν λειτουργεί πλέον σχολείο εδώ- εμπνέεται από την ιστορία του τόπου του. Τα καλοκαίρια παρακολουθεί τις ανασκαφές στο πλευρό των αρχαιολόγων. Ζωγραφίζει στα μαθητικά του τετράδια τις τομές και την εξέλιξή τους. Και έχει γεμίσει ένα ντοσιέ με πορτρέτα αγαλμάτων. Αν και οι ανασκαφές ξεκίνησαν εδώ το 1895 από τον Σάμιο αρχαιολόγο και μετέπειτα πολιτικό Θεμιστοκλή Σοφούλη, οι ντόπιοι δεν σέβονταν πάντα τα αρχαία. Ο παππούς του Δημήτρη, 92 ετών σήμερα, θυμάται τους χωρικούς το ’30 να σπάνε τα αγάλματα για να φτιάξουν μαντρότοιχους στα χωράφια τους. «Βρήκαμε έναν ανθρωπάκο», έλεγε η μάνα του όποτε το άροτρο χτυπούσε πάνω σε νέο εύρημα. Και τις Κυριακές στηνόταν ένα παράξενο παζάρι στο χωριό. Ένας ξένος αγόραζε τα αρχαία νομίσματα από τους ντόπιους. Όπως θυμάται ο κ. Αθανασακόπουλος, ήταν τόσα πολλά τότε που γέμιζες τις χούφτες σου με αυτά.

(Φωτογραφία: Enri Canaj)

Σήμερα, ένας από τους κατοίκους φορά σε δαχτυλίδι ένα από αυτά τα νομίσματα. Εικονίζει τον Ιθωμάτα Δία. Το έχει ντύσει με χρυσό και το κουβαλά στο αριστερό του χέρι. Οι ντόπιοι όμως έχουν μάθει να προσέχουν την κληρονομιά τους. Ο Δημήτρης Κουβελάκης, πρόεδρος του πολιτιστικού συλλόγου και ιδιοκτήτης του μοναδικού καταστήματος με τουριστικά είδη λέει ότι όποτε δουν το βράδυ φώτα στον αρχαιολογικό χώρο ειδοποιούν την αστυνομία. Μπορεί το Μαυρομμάτι να μην έχει αναδειχτεί ακόμα σε δημοφιλή τουριστικό προορισμό. Ωστόσο τα αρχαία δίνουν δουλειά. Η Χριστίνα Αριστομενοπούλου εργαζόταν ως βοηθός αναισθησιολόγου σε κλινική στην Καλαμάτα. Αφού έχασε τη δουλειά της στην πόλη, βρήκε θέση φύλακα στην αρχαία Μεσσήνη. «Δένεσαι με το μέρος και τα αρχαία», λέει. «Τα βλέπεις κάθε μέρα και τα αισθάνεσαι οικεία. Κομμάτι του δικού σου σπιτιού».

Κι αν σε κάποιους προσέφεραν μεροκάματα, σε άλλους τα αρχαία αποκατέστησαν τη σχέση τους με την ιστορία. Όπως σε έναν από τους νέους φύλακες, πρώην υπάλληλο του ΟΣΕ που μετατάχθηκε στο Μαυρομμάτι. Αν και ζει στην Καλαμάτα, μισή ώρα μακριά με το αυτοκίνητο, δεν είχε επισκεφτεί όπως λέει ποτέ αυτό το μέρος. Άγνωστη ήταν η ιστορία και στον Γιώργο Κολέτσι, τον οικονομικό μετανάστη από την Αλβανία που ζει εδώ από το 1995 και δουλεύει στα κτήματα εντός του αρχαιολογικού χώρου. «Εμείς στο σχολείο δεν μαθαίναμε ιστορία. Μόνο για κομμουνισμό, Ρωσία και Κίνα μας μιλούσαν. Εδώ όμως με δίδαξαν οι ντόπιοι και ο χώρος», λέει.

Υπάρχουν όμως κι άλλοι που δεν εντυπωσιάζονται το ίδιο. Όταν έχεις κάτι συνέχεια στα πόδια σου, εύκολα το απομυθοποιείς. Η 65χρονη Ευαγγελία Μπετιχαβά καλεί τουρίστες και περαστικούς να φωτογραφίσουν τον κάμπο με τα αρχαία από την αυλή της. Το σπίτι της το νοίκιαζαν ξένοι φοιτητές αρχαιολογίας που συμμετείχαν στις ανασκαφές του κ. Θέμελη. Η ίδια επισκέφτηκε τελευταία φορά το χώρο όταν ήταν 12 ετών. «Γιατί να πάω κάτω; Να δω πέτρες; Τις βλέπω από το μπαλκόνι μου», λέει.

ΕΡΓΟΣΤΑΣΙΑ ΚΑΙ ΔΙΕΚΔΙΚΗΣΗ. «Τα αρχαία είναι τα εργοστάσιά μας», λέει ο αγρότης από το Μαυρομμάτι, Νίκος Κουντούρης. Το διαπιστώνεις καλύτερα μια ώρα μακριά από το χωριό του, στην Ολυμπία. Την περίοδο των ανασκαφών τα εργατικά χέρια ήταν ντόπια. Σήμερα, οι περισσότεροι κάτοικοι ασχολούνται με τον τουρισμό. Έχουν ξενοδοχεία, ενοικιαζόμενα δωμάτια ή ταβέρνες και μαγαζιά με αναμνηστικά που θυμίζουν Πλάκα. Η Θεοδώρα Ευσταθοπούλου γεννήθηκε και μεγάλωσε εδώ. Θεωρεί το μέρος ευλογημένο. «Δεν ήταν τυχαία που το επέλεξαν οι αρχαίοι», λέει. Όμως την τελευταία εξαετία δεν το επιλέγουν όπως άλλοτε οι τουρίστες. Η ανάδειξη της κρουαζιέρας ως πιο οικονομικού τρόπου διακοπών έχει ως αποτέλεσμα οι ταξιδιώτες να βλέπουν μόνο τον αρχαιολογικό χώρο και να μη σταματούν στο χωριό. «Παλιότερα οι ντόπιοι έδιναν βάρος στην αγροτική παραγωγή. Μετά και αυτή ατόνησε. Έριξαν το βάρος στον τουρισμό και τώρα στα 45 και τα 50 τους είναι δύσκολο να αλλάξουν δουλειές», λέει η κ. Ευσταθοπούλου.

Αρκετά χιλιόμετρα μακρύτερα βρίσκεται μια άλλη περιοχή που έχει ταυτίσει την ύπαρξή της με το παρελθόν της, η Επίδαυρος. Ο Δημήτρης Λαμπριανός, ένας από τους 25 ψαράδες της Παλιάς Επιδαύρου θυμάται ότι κάθε σχολικός περίπατος κατέληγε στο αρχαίο θέατρο. «Ανατριχιάζω ακόμη όποτε πηγαίνω εκεί», λέει. Η ιστορική φήμη του τόπου του μπορεί όπως εξηγεί να χρησιμοποιηθεί και ως μέσο πίεσης αφού η τοπική κοινωνία σκέφτεται να πραγματοποιήσει εκδήλωση διαμαρτυρίας στην πρώτη παράσταση στο θέατρο. Αντιδρούν, όπως λένε, στη χωροθέτηση νέων ιχθυοκαλλιεργειών στο Σαρωνικό. «Ο κόλπος θα νεκρώσει και θα υπάρξουν επιπτώσεις και στον τουρισμό», λένε.

Κι αν για την Επίδαυρο η ιστορία χρησιμεύει και ως μέσο –ή χώρος- διαπραγμάτευσης, για το Μαυρομμάτι Μεσσηνίας είναι κυρίως μέσο επιβίωσης. Πριν από λίγα χρόνια το χωριό μετονομάστηκε σε αρχαία Μεσσήνη. Το 1961 στην πρώτη απογραφή είχε 820 κατοίκους. Σήμερα με το ζόρι ξεπερνά τους 100. Μπορεί αν ζεις μέσα σε αρχαιολογικό χώρο να έχεις περιορισμούς. Απαγορεύεται να σκάψεις ή να ανακαινίσεις το σπίτι σου χωρίς άδειες. Ο οικισμός δεν μπορεί να επεκταθεί. Ούτε μπορείς να δουλέψεις στα κτήματα εντός του χώρου μετά τις τρεις το μεσημέρι. Έχεις όμως και οφέλη. «Με τα αρχαία το χωριό δεν πρόκειται να χαθεί. Το μέρος θα ζήσει», λέει ο 34χρονος Νίκος Κουντούρης, ανιψιός του συνονόματού του αγρότη. Μένει εκεί με τη γυναίκα και την κόρη του. Διατηρεί τη μοναδική ταβέρνα στο χωριό. «Ίσως να μην ήμουν εδώ αν δεν υπήρχε η ιστορία. Χωρίς τα αρχαία θα ήμασταν στην αφάνεια», λέει.

(Το παραπάνω κείμενο δημοσιεύτηκε στα ΝΕΑ στις 25 Ιουνίου 2011)

Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: