Γιαννης Παπαδοπουλος

Το χωριό των «επενδυτών» στην Καρδίτσα

In Ρεπορτάζ on Νοέμβριος 4, 2012 at 5:08 μμ

Ένα κοινωνικό πείραμα συντελείται στον Ελληνόπυργο Καρδίτσας. Οι ντόπιοι -όσοι απέμειναν- προσπαθούν να χορηγήσουν άτοκα δάνεια σε νέους ανέργους για να επενδύσουν στο χωριό τους. (Φωτογραφία: Enri Canaj)

Σε έναν κάμπο χορτασμένο από κοινοτικά κονδύλια, ένα χωριό συνταξιούχων στη Θεσσαλία προσπαθεί να δελεάσει τους «άσωτους» άνεργους νέους με επιστροφή στην πατρική γη, χρηματοδοτώντας τους μέσω ενός κοινωνικού ταμείου

ΡΕΠΟΡΤΑΖ: Γιάννης Παπαδόπουλος

Καθώς η ομίχλη υποχωρεί, το χωριό φανερώνει τις ρυτίδες του. Στο καφενείο, στην εκκλησία, στα σοκάκια του συναντάς άσπρα μουστάκια και τραγιάσκες που καλύπτουν γυμνά κεφάλια. Μοναδικό στίγμα νιότης μια φωτογραφία των Αετών Ελληνόπυργου, της τοπικής ποδοσφαιρικής ομάδας, με σήμα δανεισμένο από την Μπαρτσελόνα. Οι παίκτες της δεν μένουν εδώ. Μετακόμισαν στα Τρίκαλα, στην Καρδίτσα και αλλού. Αναζήτησαν ευκαιρίες και δουλειές σε πόλεις, αφήνοντας πίσω μια γηρασμένη ύπαιθρο. Τώρα που τα μεροκάματα λιγόστεψαν, αρκετοί σκέφτονται να επιστρέψουν στο χωριό για να συμμετάσχουν σε ένα κοινωνικό πείραμα.
Η συνταξιούχος μηχανικός και Ελληνοπυργιώτισσα, η Φυλακτία Καρατώλου, απαριθμεί τις επενδυτικές ευκαιρίες καθώς ανηφορίζουμε στο χωριό της μέσα από τις κουτσουπιές. Δείχνει πλαγιές με αμπέλια, μιλάει για το ανεκμετάλλευτο καστανόδασος, την καλλιέργεια ενεργειακών φυτών, την υγρασία που βοηθά στην εκτροφή σαλιγκαριών. Οταν σταματάμε στην κορυφή των Ταμπουριών, στον εξώστη του θεσσαλικού κάμπου, απλώνεται από κάτω μια γη σπαρμένη με κονδύλια κοινοτικών επιδοτήσεων. Στον Ελληνόπυργο Καρδίτσας όμως δεν θέλουν να δημιουργήσουν δουλειές με ευρωπαϊκά ή κρατικά κεφάλαια. Θα βασιστούν στις δικές τους δυνάμεις: ένα κοινωνικό ταμείο στο οποίο θα συνεισφέρουν τα μέλη της Διασποράς. Εκείνοι που έφυγαν θα δανειοδοτούν – άτοκα – όσους θέλουν να επιστρέψουν.
ΠΩΣ ΛΕΙΤΟΥΡΓΕΙ. Το σχέδιο ονομάζεται Χάρτα Εδαφικής Διακυβέρνησης. Πίσω από τον βαρύγδουπο τίτλο του βρίσκεται το Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας, ο Δήμος Μουζακίου και το ευρωπαϊκό πρόγραμμα NOVAGRIMED. Εφαρμόζεται πιλοτικά στον Ελληνόπυργο από την περασμένη άνοιξη. Στο χωριό έχουν απομείνει 110 μόνιμοι κάτοικοι, συνταξιούχοι του ΟΓΑ οι περισσότεροι. Διασκορπισμένοι όμως σε αστικά κέντρα και στο εξωτερικό ζουν περίπου 5.000 απόδημοι, οργανωμένοι σε έξι πολιτιστικούς συλλόγους. Εκείνοι συγκεντρώνουν ποσά σε ένα κοινό ταμείο για να χρηματοδοτήσουν την επένδυση κάποιου άνεργου, νέου συντοπίτη τους. Εχουν μαζέψει περίπου 50.000 ευρώ. Θα τα δίνουν υπό μορφή άτοκου δανείου, η αποπληρωμή του οποίου θα ξεκινά όταν ο νέος επιχειρηματίας αρχίσει να βγάζει τα πρώτα κέρδη. «Αξιοποιούμε τα κοινωνικοπολιτικά δίκτυα και τα μετατρέπουμε σε οικονομικά», λέει ο Δημήτρης Γούσιος, καθηγητής στο Τμήμα Χωροταξίας Αγροτικού Χώρου του Πανεπιστημίου Θεσσαλίας και υπεύθυνος του προγράμματος. Ηδη 50 άνεργοι νέοι έχουν παρακολουθήσει σχετικές συνεδρίες στο χωριό. «Προτιμούν να βγάλουν 500 ευρώ στην ύπαιθρο με μικρότερο ωράριο και έξοδα διαβίωσης, παρά να ζουν με τα ίδια σε κάποια πόλη», εξηγεί ο Γιάννης Φαρασλής, ερευνητής στο Εργαστήριο Αγροτικού Χώρου και Ελληνοπυργιώτης την καταγωγή. «Μιλάμε για έργα μικρής κλίμακας στο χωριό, για άμεσα οφέλη της υπαίθρου. Δεν περιμένουμε επενδύσεις από το κράτος», προσθέτει.
ΚΟΝΔΥΛΙΑ ΣΤΟΝ ΚΑΜΠΟ. Στα πόδια του Ελληνόπυργου η επίπεδη θεσσαλική γη έχει χορτάσει από επενδύσεις και αναπτυξιακά προγράμματα. Οι ντόπιοι μιλούν ακόμη με παράπονο για τη σύντομη ζωή του ζαχαροποιείου στο χωριό Λαζαρίνα. Ηταν η πρώτη μεγάλη παραγωγική μονάδα της περιοχής, ιδιοκτησίας του μεγαλοτραπεζίτη από την Κωνσταντινούπολη Χρηστάκη Ζωγράφου. Ιδρύθηκε το 1894 στο χωριό Λαζαρίνα, κόστισε 1.600.000 γαλλικά φράγκα, απασχολούσε 180 εργάτες και παρήγε ετησίως ποσότητα διπλάσια από την εγχώρια κατανάλωση ζάχαρης της εποχής. Το 1909 όμως μπήκε λουκέτο, όταν η πίστωση χρόνου – και χρήματος – που παρείχε το κράτος στην επιχείρηση έληξε με την άρση της δασμολογικής προστασίας στην εγχώρια παραγωγή ζάχαρης. Σήμερα οι παλιές εγκαταστάσεις έχουν μετατραπεί σε στάβλους όπου εκτρέφονται άλογα ιπποδρόμου.
Το κλείσιμο του εργοστασίου κρατά τους ντόπιους δέσμιους στον μικρό, κατακερματισμένο κλήρο. Το γειτονικό Μουζάκι μένει πίσω αναπτυξιακά, αφού από τα χρόνια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας τα χρήματα επενδύονται κυρίως στα Τρίκαλα και στην Καρδίτσα. Ωσπου φυτεύονται στην περιοχή τα ευρωπαϊκά πακέτα τη δεκαετία του ’90 μέσα από τα διαδοχικά προγράμματα Leader. Δεν είναι τα μόνα κοινοτικά κονδύλια που αξιοποιούνται στη Θεσσαλία. Σχετικές πινακίδες με εκατομμύρια ποσά από την εποχή της δραχμής ενημερώνουν τον ταξιδιώτη ότι αυτός ο δρόμος ή εκείνο το αρδευτικό δίκτυο κατασκευάστηκαν με ξένη αρωγή. Αντίστοιχες πινακίδες βρίσκονται έξω από ξυλουργεία, τυροκομεία και άλλες βιοτεχνίες που ξεπροβάλλουν στον θαμπό ορίζοντα στη διαδρομή Καρδίτσα – Μουζάκι. Τα πρώτα πακέτα Leader είχαν στόχο να ενδυναμώσουν 2.500 οικογενειακά αγροκτήματα στην περιοχή και 480 τοπικές επιχειρήσεις. Τα στοιχεία λένε ότι το κατάφεραν. Από το 1996 έως το 2005 οι επιχειρήσεις στο Μουζάκι αυξήθηκαν κατά 55%.

Θεσσαλικός κάμπος. Μια γη σπαρμένη με κοινοτικά κονδύλια. (Φωτογραφία: Enri Canaj)

Ο Λάζαρος Κίσσας αξιοποίησε από τους πρώτους τα κοινοτικά κονδύλια σε μια εποχή που – όπως και σήμερα – ήταν εχθρική για επενδύσεις. Μας υποδέχεται στο τυροκομείο του με μοβ πουκάμισο και μαύρο σακάκι. Το 1970 έκανε νυχτοκάματα στην Αθήνα ως τραγουδιστής. Τα χρήματα όμως δεν έφταναν και επέστρεψε στο χωριό για να αναλάβει τα πρόβατα του πατέρα του. Πήρε δάνειο 150 εκατ. δρχ. από την Αγροτική Τράπεζα, νοίκιασε ένα τυροκομείο και αργότερα μπήκε στο Leader για να αγοράσει καλύτερο εξοπλισμό. «Ηταν ένα καλό βοήθημα, σήμερα όμως η κρίση έχει δυσκολέψει τις δουλειές. Τα μεγάλα σουπερμάρκετ αργούν να πληρώσουν και δεν έχουμε ρευστό για να αγοράσουμε την πρώτη ύλη», λέει.

ΥΠΟΣΧΕΣΕΙΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ. Στη δίνη της κρίσης έχουν περιέλθει και άλλες τοπικές επιχειρήσεις – επιδοτούμενες και μη. Η κοινοτική βοήθεια άλλαξε τη φυσιογνωμία της περιοχής. Σε αυτό συμφωνούν όλοι: αφεντικά, εργαζόμενοι και οι διαχειριστές του προγράμματος στην Αναπτυξιακή Καρδίτσας. Φτιάχτηκαν νέες μονάδες, εκσυγχρονίστηκαν άλλες, περιμετρικά της Λίμνης Πλαστήρα χτίστηκαν περίπου 100 ξενοδοχεία. Εκεί που διαφωνούν είναι στο αν οι επιδοτήσεις δημιούργησαν μια ψευδαίσθηση ανάπτυξης. Μια φούσκα, με οικονομικά ανοίγματα, με έλλειψη ρευστότητας και ακάλυπτες επιταγές, η οποία θα σκάσει αργά ή γρήγορα πάνω από τον Κάμπο, όπως συνέβη και σε άλλα μέρη της Ελλάδας.
Ο Ηλίας Σερίφης, ιδιοκτήτης βιοτεχνίας επίπλων έξω από το Μουζάκι (και επιδοτούμενος επιχειρηματίας), ανήκει στους δύσπιστους. Βλέπει την περιοχή του σαν «μια μικρή Ιρλανδία». «Οι περισσότεροι που μπήκαν σε προγράμματα εγκλωβίστηκαν σε αυτά. Δανείστηκαν και βρέθηκαν υπερχρεωμένοι. Δεν εκτίμησαν σωστά την κατάσταση. Δεν είδαν την κρίση. Σαν να τρέχεις στην εθνική οδό μέσα στο όριο, με 130 χιλιόμετρα, και ξαφνικά να σε καταπίνει μια λακκούβα. Αν πήγαινες με 30, πιθανώς θα την έβλεπες και θα σωζόσουν. Αλλά πού να το προβλέψεις…», λέει. Στην επιχείρησή του απασχολούσε τέσσερα άτομα. Το καλοκαίρι αναγκάστηκε να απολύσει τους δύο. «Το πρόγραμμα δίνει μια οικονομική βοήθεια, αλλά δεν εξασφαλίζει τη βιωσιμότητα», είναι ο αντίλογος του Παναγιώτη Ντανοβασίλη, συντονιστή του Leader στην Αναπτυξιακή Καρδίτσας. «Τους λέγαμε να επενδύσουν στα μέτρα τους. Σκοπός ήταν το 25% να καλυφθεί με δικές τους οικονομίες, το 50% από επιδότηση, το 25% από δάνεια. Τους είπαμε να μην είναι λαίμαργοι και οι περισσότεροι μας άκουσαν», τονίζει ο δήμαρχος Μουζακίου Γεώργιος Κωτσός.
Ο Βασίλης Κελεπούρης, ξενοδόχος στη Λίμνη Πλαστήρα, έχει να διηγηθεί ιστορίες για μεγάλα ανοίγματα επενδυτών και για ένα βραδυκίνητο Δημόσιο. «Οταν ξεκίνησε το πρόγραμμα υπήρχαν πολλοί αεριτζήδες στην Ελλάδα. Παρουσίαζαν εικονικά τιμολόγια, υπερτιμολογούσαν τα έξοδα και τελικά καρπώνονταν τα χρήματα από τις επιδοτήσεις», λέει. Θυμάται φίλους του να του εκμυστηρεύονται ότι «η κρατική μηχανή θέλει γράσο». Να του λένε ότι παλιά τα αναπτυξιακά προγράμματα καταχωνιάζονταν στα συρτάρια της Τοπικής Αυτοδιοίκησης σε διάφορα μέρη της χώρας. Μόνο όταν κάποιος επιχειρηματίας έδειχνε ενδιαφέρον και έτρεχε για τα απαραίτητα έγγραφα άνοιγαν τα συρτάρια. «Εγώ τι θα κερδίσω;», ρωτούσε ο αρμόδιος υπάλληλος και ακολουθούσε ο χρηματισμός.
Μέσω του Leader ο κ. Κελεπούρης πρόσθεσε στην ταβέρνα τού πατέρα του κάποια δωμάτια και έφτιαξε έναν ξενώνα. Το πρόγραμμα κάλυψε το ένα πέμπτο της επιχείρησής του. Τον προβληματίζει όμως ότι οι περισσότεροι επιλέγουν να ρίξουν χρήματα «στο φαγητό και στον ύπνο». «Πρέπει να επενδύσουν και αλλού, να φτιάξουν βιοτεχνίες», λέει. Για την περίοδο 2007-2013 το συνολικό κόστος του Leader φθάνει στα 474 εκατ. ευρώ. Ο Νομός Καρδίτσας παραδοσιακά έχει από τα μεγαλύτερα ποσοστά απορρόφησης αυτών των κονδυλίων.
ΤΟ ΡΙΣΚΟ. «Αν δεν υπήρχε το Leader, ο κόσμος δεν θα έμπαινε στον τζόγο, δεν θα έκανε επενδύσεις», λέει ο Απόστολος Τσίγκας. Σε αυτό το επενδυτικό σκαλοπάτι πάτησε και ο ίδιος πριν από χρόνια. Κάποτε είχε ένα ξυλουργείο στο χωριό Κρυοπηγή. Οικογενειακό μαγαζί, χωρίς υπαλλήλους. Το 1995 μπήκε στο Leader, αγόρασε μηχανήματα, με τον καιρό ανέβασε την παραγωγή του. Σήμερα έχει βιοτεχνία ξύλινων κουφωμάτων με 50 εργαζομένους. Εχει φτιάξει τα κουφώματα της Βουλής και των κεντρικών γραφείων της Alpha Bank. Εξάγει σε Τουρκία, Κύπρο, Ινδία. Η εξέλιξή του ήταν από τις πιο εντυπωσιακές στην περιοχή. Παρά την επιτυχημένη πορεία όμως η κρίση φρενάρει για την ώρα σχέδιά του για επέκταση, ακόμη και αν τα χρήματα της επένδυσης έχουν εγκριθεί στο ΕΣΠΑ.
Το Leader άλλαξε την Καρδίτσα
«Πρέπει ο κόσμος να επιστρέψει, να ζωντανέψουν τα χωριά» θα ακούσεις να λένε συχνά οι ντόπιοι στα χωριά του θεσσαλικού κάμπου. Τα κοινοτικά πακέτα μέσα από το πρόγραμμα Leader είχαν αυτόν ακριβώς τον στόχο: να αναπτυχθεί η ύπαιθρος, να αρθεί η κοινωνική και οικονομική απομόνωση περιοχών.
Η τέταρτη φάση του προγράμματος για την περίοδο 2007-2013 προβλέπει ότι η κοινοτική συμμετοχή θα φτάσει τα 224 εκατομμύρια ευρώ. Τα περισσότερα ευρωπαϊκά κονδύλια θα δοθούν στην Ισπανία (800 εκατ. ευρώ) και ακολουθεί η Ιταλία (λίγο πιο κάτω από 700 εκατ. ευρώ). Αρμόδιες Αρχές ελέγχου στη χώρα μας είναι οι Αναπτυξιακές Εταιρείες. Αυτές φροντίζουν τα χρήματα να μη σπαταλώνται.
Αυτές καθορίζουν τι υλικά θα χρησιμοποιήσει ο επενδυτής, ο οποίος με τη σειρά του δεσμεύεται να λειτουργεί την επιχείρησή του τουλάχιστον για τα επόμενα πέντε χρόνια. Επιχειρηματίες από την περιοχή της Καρδίτσας που μίλησαν στα «ΝΕΑ» χαρακτηρίζουν τα μέτρα ελέγχου αυστηρά. Ωστόσο παραδέχονται πως – σε άλλες περιοχές, όχι τη δική τους λένε – έχουν υπάρξει περιστατικά υπερτιμολογήσεων και επιχειρήσεων που εισέπραξαν χρήματα και δεν λειτούργησαν ποτέ.
ΕΛΕΓΧΟΙ. Το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο σε έκθεσή του το 2010 διαπίστωσε πως το ελληνικό γραφειοκρατικό πλέγμα αποθαρρύνει αρκετούς επιχειρηματίες και τους κρατά εκτός προγράμματος. Οι ενδιαφερόμενοι πρέπει να συμπληρώσουν μια αίτηση 22 σελίδων και να υποβάλουν 15 συνοδευτικά έγγραφα που θα αποδεικνύουν μεταξύ άλλων: ηλικία, εκπλήρωση στρατιωτικής θητείας, ότι δεν είναι δημόσιοι υπάλληλοι, ότι δεν συνταξιοδοτήθηκαν δηλώνοντας ψεύτικο πρόβλημα υγείας. Ο οδηγός που έπρεπε να συμβουλευθούν έφτανε τις 32 σελίδες. Παράλληλα το Ευρωπαϊκό Ελεγκτικό Συνέδριο παρατήρησε για τη φάση Leader+ ότι στην Ελλάδα στις Ομάδες Τοπικής Δράσης που διαχειρίζονται το πρόγραμμα υπερισχύει ο δημόσιος τομέας έναντι του ιδιωτικού και μπορεί να επηρεάσει τη λήψη αποφάσεων για έγκριση ή απόρριψη αιτήσεων.
Αν και οι περισσότεροι κάτοικοι του Ελληνόπυργου προτιμούν – και γι’ αυτούς τους λόγους – να στηριχτούν σε ένα μοντέλο ανάπτυξης εκ των έσω, υπάρχουν και κάποιοι που διαφωνούν.
Πρόσφατα ένα μεσημέρι στο καφενείο του χωριού ο ιδιοκτήτης έλεγε πως αν δεν επέμβει η κυβέρνηση οι νέοι δεν θα βρουν δουλειά. Εβλεπε την επιδότηση ως μόνη λύση. Γρήγορα η κουβέντα στο καφενείο άναψε. Από τα γέλια, τα λόγια ξεστράτισαν σε θέματα τοπικής αυτοδιοίκησης, στο ποιος πονά τον τόπο, ποιος δουλεύει γι’ αυτόν, ποιος δεν αναγνωρίζει τον κόπο άλλων. Οι τόνοι ανέβηκαν, κάποιος πειράχτηκε, μια καρέκλα άδειασε. «Μη μας βλέπεις τώρα έτσι, δεν έγινε τίποτα» είπε η Ρούλα Γκίκα, μόνιμη κάτοικος του χωριού και μέλος της πρωτοβουλίας για τη Χάρτα Εδαφικής Διακυβέρνησης. «Είμαστε αγαπημένοι εδώ. Το καλοκαίρι οι παρέες εναλλάσσονται στα τραπέζια. Οταν γίνεται μια εκδήλωση δεν απέχει κανείς. Δεν έχουμε προστριβές σε τέτοιο βαθμό που να μισεί ο ένας τον άλλον». Σ’ αυτήν την αγάπη και τους τοπικούς δεσμούς ποντάρουν οι συγχωριανοί της. Μόνο αυτή μπορεί να φέρει χρήματα στο κοινό ταμείο και να πριμοδοτήσει επενδύσεις. Μόνο εξαιτίας της θα βοηθήσουν οι πολλοί τους λίγους.
(Το παραπάνω ρεπορτάζ δημοσιεύτηκε στα «ΝΕΑ» στις 3 Νοεμβρίου 2012)
Advertisements

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: